የማቴዎስ ወንጌል ጥናት መግቢያ

መግቢያ እና የታሪካዊ ዳራ ትንተና

የማቴዎስ ወንጌል በአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ዝርዝር ውስጥ በቅድሚያ መቀመጡ በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ የነበረውን ከፍተኛ ተቀባይነትና ሥልጣናዊ ፋይዳ የሚያሳይ ነው። ይህ መጽሐፍ የተጻፈበት ዋና ዓላማ ኢየሱስ ክርስቶስ በብሉይ ኪዳን ነቢያት የተነገረለት፣ የአብርሃም ዘር እና የዳዊት ልጅ የሆነው መሲሕ መሆኑን ለአይሁድ አማኞች እና በአይሁድ ባሕል ውስጥ ለነበሩ አሕዛብ ለማስረዳት ነው። መጽሐፉ የተጻፈበትን ዘመን በተመለከተ በምሁራን መካከል ሰፊ ክርክር ቢኖርም፣ ወግ አጥባቂ ምሁራን በ60ዎቹ ዓመታት (ከ55-65 ዓ.ም) አካባቢ እንደሆነ ሲገልጹ፣ ዘመናዊ የታሪክ ተመራማሪዎች ደግሞ በ70 ዓ.ም የኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ መፍረስ በኋላ ባለው ጊዜ (ከ80-90 ዓ.ም) ውስጥ እንደተጻፈ ይገምታሉ። መጽሐፉ የተጻፈበት ቦታ ሶርያ አንጾኪያ ሳይሆን እንዳልቀረ የሚገመት ሲሆን፣ ይህ ቦታ ለግሪካዊ ቋንቋ ተናጋሪ አይሁድ ክርስቲያኖች ምቹ ማዕከል ነበረ።

ጸሃፊው ማቴዎስ (ሌዊ) ቀድሞ ቀራጭ የነበረ በመሆኑ፣ የእርሱ ሙያዊ ክህሎት በመጽሐፉ አወቃቀር ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድሯል። ማቴዎስ ነገሮችን በሥርዓት የማደራጀት፣ በዝርዝር የመመዝገብ እና የሂሳብ አያያዝ ጥበብ የነበረው ሰው መሆኑ በመጽሐፉ ውስጥ በሚታዩት አምስት ዋና ዋና ስብከቶች (Discourses) እና በቁጥር ስሌቶች ላይ ይንጸባረቃል። ማቴዎስ ኢየሱስን እንደ “አዲሱ ሙሴ” አድርጎ ለማቅረብ የፈለገ ሲሆን፣ ይህም በአይሁድ ሕግ (Torah) አምስት መጻሕፍት ተጓዳኝ የሆኑ አምስት ታላላቅ ስብከቶችን በመጽሐፉ መዋቅር ውስጥ በማካተቱ ይገለጣል።

የማቴዎስ ወንጌል መዋቅራዊ ክፍፍል

የማቴዎስ ወንጌል በሥርዓት የተዋቀረና ትምህርቶቹን በምድብ የሚያስቀምጥ ድንቅ መጽሐፍ ነው፡፡ ሙሉውን የወንጌል ታሪክ በሚከተሉት ዋና ዋና ክፍሎች መመልከት ይቻላል፦

መቅድም (ምዕራፍ 1-2) ይህ ክፍል የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስን የትውልድ ሐረግ፣ አመጣጥና የሕፃንነት ታሪክ ይተርካል፡፡ መሲሁ ከአብርሃምና ከዳዊት ዘር መምጣቱን በማረጋገጥ ጉዞውን ይጀምራል፡፡

አንደኛው መጽሐፍ (ምዕራፍ 3-7) ይህ ክፍል የመንግሥተ ሰማያትን አዋጅ ይይዛል፡፡ በተለይም በምዕራፍ 5-7 ላይ የሚገኘው ታዋቂው “የተራራው ስብከት” የዚህ ክፍል ማዕከል ሲሆን፣ የመንግሥቱ ዜጎች ሊኖራቸው የሚገባውን ሥነ-ምግባር ያስተምራል፡፡

ሁለተኛው መጽሐፍ (ምዕራፍ 8-10) እዚህ ጋር የመሲሑን ሥልጣን በተግባር እናያለን፡፡ ጌታ በተለያዩ ተአምራት የታመሙትን ሲፈውስና አጋንንትን ሲያስወጣ ይታያል፡፡ በመቀጠልም ሐዋርያትን ለተልእኮ እንዴት ማሰማራት እንዳለባቸው መመሪያ ይሰጣል፡፡

ሦስተኛው መጽሐፍ (ምዕራፍ 11-13) በዚህ ክፍል ውስጥ በመንግሥቱ ላይ የሚነሱ ተቃውሞዎች ይታያሉ፡፡ ጌታችን ኢየሱስ የመንግሥተ ሰማያትን ምስጢር በምሳሌዎች ለሕዝቡ ማስተማር የጀመረበትና የምሳሌዎች ስብከት የሚገኝበት ክፍል ነው፡፡

አራተኛው መጽሐፍ (ምዕራፍ 14-18) ይህ ክፍል ትኩረቱ በቤተ ክርስቲያን ምስረታና በማኅበረሰብ ሕይወት ላይ ነው፡፡ የጴጥሮስ ምስክርነት፣ የጌታ መለወጥና ደቀ መዛሙርት እርስ በእርሳቸው እንዴት መኖር እንዳለባቸው የሚገልጹ ትምህርቶችን ይዟል፡፡

አምስተኛው መጽሐፍ (ምዕራፍ 19-25) ወደ ኢየሩሳሌም የሚደረገውን የፍርድ ጉዞ ይተርካል፡፡ በደብረ ዘይት ተራራ ላይ ስለ ዓለም መጨረሻና ስለ ጌታ ዳግም ምጽዓት የተሰጡ ጥልቅ ትምህርቶችንና ማስጠንቀቂያዎችን ያካትታል፡፡

 መደምደሚያ (ምዕራፍ 26-28) የወንጌሉ ማሳረጊያና የድኅነታችን መሠረት የሆነው ክፍል ነው፡፡ የጌታችንን ሕማማት፣ የመስቀል ላይ ሞትና በሦስተኛው ቀን በክብር መነሳቱን በዝርዝር ያቀርባል፡፡ይህ ጥናት እያንዳንዱን ምዕራፍና ቁጥር በሐሳብ ምድብ በመከፋፈል፣ ምልከታዎችንና ትርጓሜዎችን እንዲሁም ጥልቅ ውይይት የሚያስነሱ ጥያቄዎችን በዝርዝር ያቀርባል፡፡