የአራቱ ወንጌላት መግቢያ

ወንጌላት እንዴት ተጻፉ?

የውይይት ጥያቄ፦

• ሀ) በአማርኛ «ወንጌል» የሚለው ቃል መሠረታዊ ትርጉሙ ምን ማለት ነው?
• ለ) «የምሥራች» ማለት ምን ማለት ነው? በሰው ልጅ ሕይወት ውስጥ የምሥራች ከሚባሉ ታላላቅ ነገሮች መካከል አንዳንዶቹን ዘርዝር።
• ሐ) የመጀመሪያዎቹ የጥንት ክርስቲያኖች የአዲስ ኪዳንን የመጀመሪያዎች አራት መጻሕፍት «ወንጌላት» ብለው የሰየሙት በምን ምክንያት ነው? (የማርቆስ ወንጌል 1፡1 በጥንቃቄ አንብብ።)
• መ) ወнጌል ማለት ምን ማለት እንደሆነ አጠቃላይ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ይዘቱን በራስህ አገላለጽ ጠቅለል አድርገህ ጻፍ።

የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት መጀመሪያ የሚጀምረው ስለ ጌታችን ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ ምድራዊ ሕይወትና አገልግሎት በሚናገሩ አራት መጻሕፍት ነው። የጥንት ክርስቲያኖች እነዚህን መጻሕፍት «ወንጌል» በማለት በክብር ጠርተዋቸዋል። «ወንጌል» የሚለው ቃል የጽዕነ-ቃል ምንጩ «ኤቫንጄሊዮን» (Euangelion) ከሚለው የግሪክ ቃል የተወሰደ የግእዝ ቃል ሲሆን፥ ትርጉሙም «የምሥራች» ወይም «መልካም ብስራት» ማለት ነው።

የጥንት ክርስቲያኖች እነዚህን የመጀመሪያ አራት መጻሕፍት ወንጌል ብለው የጠሩበት ታላቅ ምክንያት፦ ቅዱስ እግዚአብሔር የወደቁትን ኃጢአተኞች ሰዎች ከራሱ ጋር ለዘላለም ለማስታረቅ፥ አንድያ ልጁን ኢየሱስ ክርስቶስን ለሰው ልጆች በደል መሥዋዕት እንዲሆንና በሰዎች ላይ ተፈርዶ የነበረውን የሞት ዕዳ በመስቀል ላይ ሙሉ በሙሉ እንዲከፍል የላከው መሆኑን የሚናገሩ የሕይወት መልካም ዜናዎች በመሆናቸው ነው (2ኛ ቆሮ. 5፡21)።

የእግዚአብሔር ልጅ በሰዎች መካከል በሥጋ በመመላለስ፥ ፍጹሙን የእግዚአብሔርን አባትነት ባሕርይና ልጆቹ ሊኖሩት የሚገባውን የተቀደሰ የሕይወት ሥርዓት በተግባር አሳይቷል (ዮሐ. 1፡14)። ክርስቶስ በደሙ የኃጢአትን ሥልጣንና ሥጋዊ ሞትን በኃይል ካሸነፈና በእኛ ምትክ በቀራንዮ ያቀረበውን ፍጹም መሥዋዕት እግዚአብሔር አብ እንደተቀበለው በክብር ካረጋገጠ በኋላ፥ በሦስተኛው ቀን በታላቅ ድል ከሙታን ተነስቶ ወደ ሰማይ ዐርጓል።

ስለሆነም በክርስቶስና በኃያል ማዳኑ የሚያምኑ ቅዱሳን ሰዎች ሁሉ፥ ከእንግዲህ ወዲህ ለእርሱ ሉዓላዊ ጌትነት ፍጹም እየተገዙ በምድር ላይ መኖር አለባቸው። እኛ አማኞች በኢየሱስ ደም ሙሉ የኃጢአት ይቅርታን ካገኘን በኋላ፥ እንደ ውድ ልጆቹ በእግዚአብሔር ዘላለማዊ መንፈሳዊ ቤተሰብ ውስጥ ፍጹም ተቀባይነትን (ድነትን) እናገኛለን (ዮሐ. 1፡12)። ከዚህም ታላቅ ጸጋ የተነሳ እኛ አማኞች በምድር ላይ የወንጌሉ እውነተኛ ምስክሮች ሆነን እንድንመላለስ ታዘናል (ማቴ. 28፡19-20)።

የውይይት ጥያቄ፦ በእነዚህ በአራቱ ወንጌላት ውስጥ የተመዘገቡት መለኮታዊ እውነቶች ለሰው ልጅ ሁሉ ከሁሉ የላቁ ታላላቅ መልካም ዜናዎች (የምሥራች) ከሆኑ፥ ታዲያ ዛሬ ብዙ ወንጌላውያን ክርስቲያኖች ስለ ክርስቶስ አዳኝነት ለጠፉትና ለማያምኑት ወገኖቻቸው በዕለት ተዕለት ሕይወታቸው በግልጽ ለመመስከር የማይፈልጉትና የሚፈሩት ለምን ይመስልሃል?

ወንጌላት በታሪክ የተጻፉበት መለኮታዊ ሂደት

በእግዚአብሔር መለኮታዊ ዕቅድ መሠረት፥ ጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ በምድራዊ ሕይወቱ በገዛ እጁ ምንም ዓይነት መጽሐፍ አልጻፈም። ይህ ሁኔታ ሙስሊሞች አላህ ቁርዓንን ለነቢዩ መሐመድ ቃል በቃል እያጻፈ ሰጥቶታል ብለው ከሚያምኑት የሜካኒካል አጻጻፍ ፍጹም የተለየ ነው። ክርስቶስ ቃሉን ለደቀ-መዛሙርቱ ቃል በቃል እየተናገረ በምድር ላይ አላጻፋቸውም፤ ነገር ግን እርሱ ወደ ሰማይ ከዐረገ በኋላ፥ መለኮታዊው አጽናኝ መንፈስ ቅዱስ በክርስቶስ ተከታዮች ልብና አእምሮ ውስጥ በኃይል በመሥራት፥ እግዚአብሔር ሰዎች ለድነታቸው እንዲያውቁት የሚፈልገውን ሰማያዊ አሳብ በታማኝነት እንዲጽፉ መራቸው።

የክርስቶስ ቅዱሳን ደቀ-መዛሙርት ስለ ክርስቶስ ሕይወትና ትምህርት የሚያስረዳውን ታሪክ በወንጌል መልክ መጻፍ የጀመሩት ክርስቶስ ወደ ሰማይ ከዐረገ ከ 20 እስከ 30 ዓመታት ያህል ቆይቶ ነበር። አራቱ ወንጌላት የተጻፉት በአራት የተለያዩ መለኮታውያን ጸሐፊዎች ነው፦

• ከ 12ቱ ቅዱሳን ሐዋርያት መካከል የነበሩት ማቴዎስ እና ዮሐንስ የክርስቶስን ምድራዊ ሕይወትና ተአምራት በዓይናቸው በቅርብ የተመለከቱ፥ መለኮታዊ ትምህርቱንም በታማኝነት በጆሯቸው የተከታተሉ የዓይን ምስክሮች ነበሩ።
• የተቀሩት ሁለቱ የወንጌል ጸሐፊዎች ማርቆስ እና ሉቃስ ግን በጌታ ምድራዊ አገልግሎት ዘመን የክርስቶስ ሕይወት ቀጥተኛ የዓይን ምስክሮች አልነበሩም። ማርቆስና ሉቃስ የክርስቶስን ሕይወት ታሪክ በትክክል ለመጻፍ የቻሉት፥ ከቀደምት ሐዋርያት (በተለይ ማርቆስ ከጴጥሮስ፥ ሉቃስ ደግሞ ከጳውሎስ) እና ታሪኩን በጥንቃቄ ከያዙት ሌሎች ቅዱሳን ምስክሮች ጋር ባደረጉት ጥልቅ ውይይትና መለኮታዊ ምርምር ነበር።

ነገረ-መለኮት ምሁራን አራቱ ወንጌላት ዛሬ በእጃችን ወዳለው የጽሑፍ ደረጃ ከመድረሳቸው በፊት በሚከተሉት 4 ታላላቅ ታሪካዊ ሂደቶች ውስጥ ማለፋቸውን ያስተምራሉ፦

፩. የታሪኩ እውነተኛ መሠረት (የኢየሱስ ሕይወት)

ወንጌል መጀመሪያ የሚጀምረውና የሚመሠረተው ከሰማይ ወደ ምድር መጥቶ በተግባር በኖረው በኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም ታሪካዊ ሕይወትና ትምህርት ላይ ብቻ ነው። ወንጌል የሰዎች ምናባዊ የፈጠራ ታሪኮች፥ የሃይማኖት ተረቶች ወይም ባዶ አፈ-ታሪኮች ጥርቅም ፈጽሞ አይደለም፤ ይልቁኑ ፍጹም ታሪካዊ እውነት ነው። ለዚህ ነው ሐዋርያው ዮሐንስ የተደረገውን መለኮታዊ ክስተት ሁሉ በዓይኖቹ በትክክል እንደተመለከተና በእጆቹም እንደዳሰሰው በጽኑ የገለጸው፤ ክርስቶስ በምድር ታሪክ ውስጥ በግልጽ የታየ እውነተኛ ሰውና ፍጹም አምላክ ነበር (1ኛ ዮሐ. 1፡1-2)። ሐዋርያትም ለዓለም የመሰከሩት ነገር ሁሉ በዓይናቸው ያዩትንና የታመነውን ሐቅ ብቻ ነበር (ሐዋ. 10፡37-39)።

፪. የቃል ምስክርነት ዘመን (Oral Tradition)

ከክርስቶስ ትንሣኤና ዕርገት በኋላ፥ ቅዱሳን ደቀ-መዛሙርቱ ክርስቶስ ያደረገውን ታላቅ ማዳንና ያስተማረውን መለኮታዊ ትምህርት በቃል ለሰዎች በኃይል መመስከር ጀመሩ። እነዚህ መጀመሪያዎቹ አማኞች ታሪኮቹን ለወዳጆቻቸውና ለቤተሰቦቻቸው በቃል በመናገራቸው፥ ስለ ክርስቶስ ሕይወት የሚያስረዱት እውነቶች ከአንድ አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን ወደ ሌላው በፍጥነት በቃል መተላለፍ ጀመሩ።

ሐዋርያት በመንፈስ ቅዱስ ብርሃን ሆነው የብሉይ ኪዳንን ቅዱሳት መጻሕፍት በጥንቃቄ በሚያጠኑበት ጊዜ፥ በኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወትና ስቅለት ውስጥ እጅግ ብዙ መለኮታውያን የትንቢት ፍጻሜዎች በትክክል እንደተፈጸሙ በመገረም አስተዋሉ፤ ስለሆነም እነዚህን ታላላቅ የትንቢት ፍጻሜዎች ለይተው ማስተማር ጀመሩ (ስለ ክርስቶስ ትንቢት ፍጻሜ የሚናገሩ ከ 80 በላይ ጥቅሶች በአዲስ ኪዳን ውስጥ ተጠቅሰው ይገኛሉ)።

ሐዋርያት ለመጪው ትውልድ ያስተላለፉት ስለ ክርስቶስ የሚናገሩትን ታሪካዊ እውነቶች ብቻ ሳይሆን፥ የክርስቶስን መለኮታዊ ማንነት የሚገልጹ መንፈሳዊ ትርጓሜዎችን ጭምር ነበር። በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የነበሩት አማኞች እነዚህን ታሪኮች በቃል በታላቅ ጥንቃቄ እያጠኑ ለሌሎች ያስተላልፉ ነበር።

፫. የመጀመሪያዎቹ አጫጭር ጽሑፎች መነሳት

በቃል ብቻ የሚተላለፍ መልእክት ምንም ያህል ፈጣን ቢሆንም፥ ዘመናት እያለፉ ሲሄዱ ግን በሰዎች ድካም ምክንያት ጥቃቅን የቃላት መለዋወጥ ወይም ታሪኩን የመቀነስና የማጋነን የሰውኛ ስሕተት ሊከሰትበት ይችላል። ስለሆነም እግዚአብሔርን የሚፈሩ ሰዎች እነዚህን ታሪኮች በየብራናው ላይ በጽሑፍ በየክፍሉ ማስፈር ጀመሩ።

ወንጌላዊው ሉቃስ በመጽሐፉ መጀመሪያ ላይ በግልጽ እንደገለጸው፥ እርሱ ታሪኩን በሥርዓት ከመጻፉ በፊት ቀድመው የተጻፉትን በርካታ አጫጭር ታሪኮችና የተለያዩ የመጀመሪያ እጅ ምንጮችን በጥንቃቄ መርምሯል (ሉቃስ 1፡1-3)። ነገር ግን እነዚህ መጀመሪያ ላይ የተጻፉት አጫጭር ታሪኮች በራሳቸው ገና አጠቃላይ የቤተ ክርስቲያን ቅዱሳት መጻሕፍት (Canon) አልነበሩም፤ መንፈስ ቅዱስ ለአጠቃላይ ዓለም አቀፍ ቤተ ክርስቲያን የመጨረሻ ሥልጣናዊ ቃል አድርጎ ያዘጋጃቸው አራቱን ወንጌላት ብቻ ነበር።

፬. የመንፈስ ቅዱስ እስትንፋስና የወንጌላት መጻፍ (Inspiration)

በመጨረሻም መለኮታዊው አምላክ መንፈስ ቅዱስ በአራት በተመረጡ ቅዱሳን ሰዎች (ማቴዎስ፥ ማርቆስ፥ ሉቃስ፥ ዮሐንስ) ሕይወትና አእምሮ ውስጥ በሉዓላዊ ኃይሉ በመሥራት፥ አራቱን ወንጌላት ያለምንም ስሕተት እንዲጽፉ መራቸው።

በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ስለ ክርስቶስ ሕይወትና ታሪክ ፍጹም ሥልጣናዊ የሆኑ የጽሑፍ ወንጌላት ማዘጋጀት ያስፈለገበት 4 ዋና ዋና ምክንያቶች የሚከተሉት ነበሩ፦

• የወንጌል በዓለም ዙሪያ መስፋፋት፦ የክርስቶስ ወንጌል በሰፊው የሮም ግዛት ከተሞች ሁሉ በፍጥነት በከፍተኛ ኃይል ሲስፋፋ፥ ስለ ክርስቶስ የሚናገሩ ታሪኮች ከአንዱ ሕዝብ ወደ ሌላው በቃል ሲተላለፉ ባህላዊ መበረዝ እንዳይገጥማቸው በጥንቃቄ መጠበቅ አስፈለገ። በሺዎች የሚቆጠሩ አሕዛብ በአጭር ጊዜ ውስጥ በክርስቶስ ስላመኑ፥ ሐዋርያት ሁሉንም አብያተ ክርስቲያናት በአካል እየዞሩ ሁልጊዜ ለማስተማር አይችሉም ነበር። ስለሆነም ስለ ክርስቶስ ሕይወትና ማንነት የሚናገር አንድ ወጥ የሆነ ታማኝ የጽሑፍ ታሪክ ማግኘት ግድ ሆነ፤ ይህም በተለይ ክርስቶስን በአካል ላላዩትና እውነተኛውን የወንጌል ግንዛቤ ማግኘት ለሚፈልጉት ለሁለተኛው ትውልድ ክርስቲያኖች እጅግ አስፈላጊ መሠረት ሆነ።
• የዓይን ምስክሮች በሞት መለየት፦ በጥንቱ ዘመን የነበሩት እውነተኛዎቹ የዓይን ምስክሮችና ቅዱሳን ሐዋርያት በዕድሜ መግፋት ወይም ከባድ ሰማዕትነት ምክንያት በሞት ከምድር የሚለዩበት ጊዜ ደረሰ። ስለሆነም እነዚህ ታላላቅ መሪዎች ሙሉ በሙሉ ሳያልፉ፥ በዓይን ምስክሮች ቃል በትክክል የተረጋገጠውን ንጹሕ ታሪክ በጽሑፍ አስፍሮ ለትውልድ ማስቀመጥ እጅግ አስፈላጊ ሆነ። ክርስቶስ ሙታንን ሲያስነሣ፥ በውኃ ላይ ሲራመድና በመስቀል ላይ ሲሞት በዓይናቸው የተመለከቱት ሰዎች ታሪኩን በራሳቸው ማረጋገጣቸው ለቃሉ ጽኑ ተዓማኒነትን ሰጥቶታል።
• ከሐሰተኞች ጽሑፎች እውነትን መከላከል፦ በዚያ ዘመን የተለያዩ መናፍቃንና ሐሰተኞች መሪዎች የራሳቸውን ፍልስፍና ለመጫን ሲሉ፥ ትክክለኛ ያልሆኑና የተበረዙ የሐሰት ወንጌላትን በድብቅ መጻፍ ጀምረው ነበር። ስለሆነም ሐዋርያት የቤተ ክርስቲያንን ምእመናን ከስሕተት ለመጠበቅ ሲሉ፥ ፍጹም ተአማኒነት ያላቸውን እውነተኛ ወንጌላት ማዘጋጀት ነበረባቸው።
• አዳዲስ አማኞችን በቅድስና ማሠልጠን፦ አንድ ሰው በክርስቶስ ጸጋ አምኖ መዳኑ የክርስትና ሕይወቱ መጀመሪያ እንጂ ፍጻሜው አይደለም። አዳዲስ ክርስቲያኖች ስለ ክርስቶስ ምን ማመን እንዳለባቸውና በምድር ላይ እርሱን መስለው እንዴት በቅድስና መኖር እንዳለባቸው በጥንቃቄ መማር አለባቸው። ስለሆነም ወንጌላቱ ከተጻፉበት ዓበይት ምክንያቶች መካከል አንዱ፦ አዳዲስ አማኞች ክርስቶስን የመከተልን (የደቀ-መዝሙርነትን) እውነተኛ ትርጉምና ዋጋ በሚገባ ተረድተው እንዲያድጉ ለመርዳት ነበር።

የውይይት ጥያቄ፦

1. እያንዳንዱ የወንጌል አማኝ ክርስቲያን ስለ ጌታችን ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም አምላክነትና ሰብአዊነት ማንነት፥ በምድር ላይ ስላደረጋቸው ታላላቅ የማዳን ሥራዎችና በእርሱ ማመን ማለት ምን ማለት እንደሆነ ከመጽሐፍ ቅዱስ ገጽ ላይ በግልጽና በጥልቀት ማወቁ ለግል መንፈሳዊ ሕይወቱ ጥንካሬ አስፈላጊ የሚሆነው ለምንድን ነው?
2. ዛሬ በአገራችን በኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኙ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት፥ አዳዲስ ወደ ጌታ የሚመጡ ክርስቲያኖች እነዚህን መሠረታዊ የወንጌል እውነቶችና የክርስቶስን ደቀ-መዝሙርነት ሕይወት በጥንቃቄ እንዲያውቁ ለማድረግ በቂ ሥልጠናና ትጋት እያደረጉ ነው ብለህ ታስባለህ?
3. እያንዳንዱ አማኝ ስለ ክርስቶስ ማንነትና ለምን በእርሱ ብቻ ማመን እንደሚያስፈልግ ፍጹም የጠራ መንፈሳዊ መረዳት ኖሮት ለሌሎች እንዲመሰክር ለማድረግ፥ አንተ በአጥቢያ ቤተ ክርስቲያንህ ውስጥ ተግባራዊ ሊሆን የሚችል ምን ዓይነት ሥልታዊ የወንጌል ትምህርት አሳብ አለህ?

ወንጌላት ከተራ ግለ ታሪክ መጻሕፍት የሚለዩባቸው 3 መንገዶች

ብዙ ሰዎች አራቱ ወንጌላት እንዲሁ ተራ ስለሆነ አንድ ዝነኛ ሰው የሕይወት ታሪክ የሚናገሩ ተራ መጻሕፍት (Biographies) ናቸው ብለው ያስባሉ። ነገር ግን አራቱ ወንጌላት በምድር ታሪክ ጸሐፊዎች ከተጻፉ ተራ የግለሰብ ታሪክ መጻሕፍት ጋር ፍጹም የሚለዩባቸው 3 ታላላቅ መለኮታዊ ባህሪያት አሏቸው፦

• ፩. ፍጹም ታሪካዊ እውነትን መያዛቸው፦ አራቱ ወንጌላት ክርስቶስ በምድር ላይ ስላደረጋቸው መለኮታዊ ተአምራትና ታሪካዊ ክስተቶች ፍጹም እውነተኛውንና ያልተበረዘውን መረጃ በታማኝነት ያቀርባሉ። ይህ ታሪካዊነታቸው ከእውነተኛ የሕይወት ታሪክ መጻሕፍት ጋር ያመሳስላቸዋል።
• ፪. በዓላማ የተመረጡ ታሪኮችን ብቻ መያዛቸው፦ አራቱ ወንጌላት የክርስቶስን ምድራዊ ሕይወት ሙሉ በሙሉ በየቀኑ የተደረገውን ዝርዝር ታሪክ ለመጻፍ የሞከሩ መጻሕፍት አይደሉም። እያንዳንዱ የወንጌል ጸሐፊ የመንፈስ ቅዱስን አቅጣጫ በመከተል፥ ለጻፈላቸው ሕዝቦች የሚጠቅሙትን የተወሰኑ ታሪካዊ ክስተቶችን ብቻ በጥንቃቄ መርጦ አስፍሯል። ሐዋርያው ዮሐንስ እንደገለጸው ጌታ ኢየሱስ ያደረገው ታላቅ ተአምርና መለኮታዊ ሥራ ሁሉ በዝርዝር ተጽፎ ቢሆን ኖሮ፥ የተጻፉትን መጻሕፍት ለመያዝ መላው ዓለም ራሱ ባልበቃቸውም ነበር (ዮሐ. 20:30-31፤ 21:25)።
• ፫. ለሕይወት ለውጥ የተዘጋጁ የማስተማሪያ መሣሪያዎች መሆን፦ እያንዳንዱ የወንጌል ጸሐፊ የተወሰኑ ታሪኮችንና ኢየሱስ ያስተማራቸውን መለኮታዊ ትምህርቶች በጥንቃቄ መርጦ ያቀረበው፥ ሰዎችን ወደ እውነተኛ እምነት ለመምራት ነው። ጸሐፊዎቹ ማናቸውም አማኝ ያልሆኑ ወገኖች ሁሉ ይህንን ታሪክ አንብበው «ኢየሱስ ክርስቶስ የእግዚአብሔር ልጅና ብቸኛው የደኅንነት መንገድ» መሆኑን በልባቸው አምነው የዘላለምን ሕይወት እንዲያገኙ ለማሳመን በታላቅ መለኮታዊ ዓላማ ጽፈውታል። ለምሳሌ ሐዋርያው ዮሐንስ ክርስቶስ ሥጋ ለብሶ ወደ ምድር ከመምጣቱ በፊት ከዘላለም ዓለም ጀምሮ ፍጹም አምላክና ቃል እንደነበረ በክብር ያብራራል (ዮሐ. 1፡1-14)።

ስለሆነም ወንጌላትን በምናነብበትና በምናጠናበት ጊዜ ሁሉ፥ ሁልጊዜ በልባችን ልናነሣቸው የሚገቡ ሁለት ታላላቅ መንፈሳዊ ጥያቄዎች አሉ፦

1. «ስለ ጌታችን ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ ፍጹም ማንነት፥ መለኮታዊ ባሕርይና እኛ እንድናደርገው ስለሚፈልገው ፈቃድ ከዚህ ክፍል ምን ታላቅ እውነት እማራለሁ?» ከኢየሱስ ክርስቶስ ጋር ያለን ዕለታዊ የፍቅር ግንኙነት ይበልጥ ሊጠነክር የሚችለው፥ እርሱን በቃሉ በኩል ይበልጥ በጥልቀት ስናውቀው ብቻ ነው። ክርስቶስን በበለጠ ለማወቅ ከሁሉ በላይ የሚረዳን ታላቅ መሣሪያ በአራቱ ወንጌላት ውስጥ የተገለጡትን መለኮታዊ እውነቶች በየዕለቱ በጥንቃቄ ማጥናት ነው።
2. «የወንጌሉ ጸሐፊ እኔ እውነተኛ የኢየሱስ ደቀ-መዝሙር እንድሆን ሊያስተምረኝ የፈለገው ዋናው ሰማያዊ አሳብ ምንድን ነው?» ክርስቶስ እርሱን በእውነት መከተል ማለት ምን ማለት እንደሆነ፥ ለሦስት ዓመታት ያህል ለደቀ-መዛሙርቱ በተግባር አስተምሯል፤ አራቱ ወንጌላትም ይህንኑ የክብር ሕይወት ዘግበውልናል። የክርስቶስ እውነተኛ ተከታዮች ሥነ-ምግባር ምን መሆን አለበት? ኢየሱስን መከተል በዓለም ፊት ምን ያህል ዋጋ ያስከፍላል? እኛ አማኞች ለዓለም ልናስተላልፈው የሚገባን ዋናው መልእክት ምንድን ነው? አራቱ ወንጌላት ለእነዚህ መሠረታዊ ጥያቄዎች ሁሉ ፍጹም መለኮታዊ መልስ ይሰጣሉ።

የውይይት ጥያቄ፦

1. እኛ አማኞች ወንጌላትን በምናነብበት ጊዜ እነዚህን ሁለት ታላላቅ ጥያቄዎች በልባችን በተደጋጋሚ መጠየቅ ያለብን ለምንድን ነው?
2. ባለፉት ጥቂት ጊዜያት ውስጥ ከእግዚአብሔር ቃል ጥናት የተነሳ፥ ከጌታ ከኢየሱስ ክርስቶስ ጋር ያለህ የግል የፍቅር ግንኙነትና መለኮታዊ እውቀት በተግባር እንዴት እያደገ እንደመጣ በቅንነት ግለጽ።
3. የፊልጵስዩስ መልእክት 3፡10 ክፍሉን በጥንቃቄ አንብብ፦ «እርሱንና የትንሣኤውን ኃይል ማወቅ፥ በምስጢሩም መካፈል…»። ይህንን ጥቅስ በዕለት ተዕለት ክርስቲያናዊ ሕይወትህ ውስጥ በተግባር ሙሉ በሙሉ ለመለማመድ የምትችልባቸውን መንፈሳዊ መንገዶች በዝርዝር አስረዳ።

ዛሬ በወнጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ ያሉ ብዙ አማኞች በመንፈሳዊ ሕይወታቸው ደካማና ፍሬ የሌላቸው የሆኑበት ዋነኛው ምክንያት፦ የክርስቶስ እውነተኛ ደቀ-መዝሙር መሆን ማለት ምን ማለት እንደሆነ በቃሉ መሠረት በግልጽ አለማወቃቸው ነው። ደኅንነት ለማግኘት በክርስቶስ ማመን በቂ እንደሆነ እናውቃለን፤ ነገር ግን ብዙዎቻችን ራሳችንን ክደን መስቀላችንን ተሸክመን ክርስቶስን መከተል ማለት ምን ማለት እንደሆነ ከወንጌላት ገጽ ላይ አልተማርንም (ሉቃስ 9፡23)።

ይህም ክፍተት ብዙ ክርስቲያኖች በስም አማኝ ቢባሉም በኑሯቸው ግን ልክ እንደ ዓለማውያን ሰዎች በምኞት እንዲመላለሱ አድርጓቸዋል። በሕይወታቸው ትንሽ ችግርና መከራ በሚገጥማቸው ጊዜ ሁሉ ማጉረምረም ወይም ከክርስቶስ የቅድስና መንገድ መውጣት ይጀምራሉ። ስለዚህ አብያተ ክርስቲያናቶቻችን አዳዲስ አማኞችን በእውነት ለጌታ ደቀ-መዝሙር አድርገው ለማሠልጠን ከተገቢው የሰዎች መጻሕፍት ይልቅ፥ መንፈስ ቅዱስ የሰጠንን ታላላቅ መሣሪያዎች — አራቱን ወንጌላት በትጋት ሊጠቀሙ ይገባል።

የውይይት ጥያቄ፦

1. አንተ በአጥቢያ ቤተ ክርስቲያንህ ውስጥ ያሉትን አዳዲስ ክርስቲያኖች ከአራቱ ወንጌላት መካከል አንዱን ወይም ሁሉንም መርጠህ በሥርዓት ለማስተማርና ደቀ-መዝሙር ለማድረግ ብታቅድ፦ መጀመሪያ የትኛውን ወንጌል ትመርጣለህ? ለምንስ ያንን መረጥክ? ያንን መንፈሳዊ ሥልጠናስ በክፍል ውስጥ እንዴት በሥርዓት ታደራጀዋለህ?
2. ብዙ ክርስቲያኖች ስለ ክርስቶስ መለኮታዊ ማንነትና እርሱን መከተል ማለት ምን ማለት እንደሆነ ጥልቅ ግንዛቤ የላቸውም። የእነርሱን መንፈሳዊ ግንዛቤ ለማሳደግና በእምነት እንዲጸኑ ለማገዝ፥ አራቱን ወንጌላት በአገልግሎትህ ውስጥ እንዴት ልትጠቀምባቸው ትችላለህ?

አራት ወንጌላት የሆኑት ለምንድን ነው?

የውይይት ጥያቄ፦ አንድ ትልቅ የሕዝብ አውቶቡስና የጭነት መኪና በከተማ ማቋረጫ መንገድ ላይ በከፍተኛ ኃይል እርስ በርስ ተጋጩ እንበል። ይህንን ድንገተኛ አደጋ በአቅራቢያው ቆመው የነበሩ አራት የተለያዩ ሰዎች በአንድነት ተመለከቱት፤ ከነዚህም አራት ሰዎች መካከል አንዷ ተራ ሴት፥ አንዱ የትራፊክ ፖሊስ፥ አንዱ የሕግ ጠበቃና አንዱ ደግሞ የመኪና መካኒክ ነበሩ። በፍርድ ቤት ችሎት ፊት ዳኛው ስለተከሰተው አደጋ እውነተኛ ምስክርነት እንዲሰጡ በየተራ ጠየቃቸው።

• ሀ) እነዚህ አራቱ ሰዎች የተከሰተውን አደጋ ፍጹም አንድ ዓይነት በሆኑ ቃላት ብቻ በዝርዝር ለማስረዳት ይችላሉ?
• ለ) እነዚህ አራት የተለያዩ ምስክሮች የተለያየ እይታ ይዘው መቅረባቸው፥ ዳኛው ስለ አደጋው እውነተኛውን ፍርድ እንዲሰጥ ከአንድ ምስክር ቃል ይልቅ ይበልጥ የሚረዱትና የሚሻሉት እንዴት ነው?

ታላቁ አምላክ መንፈስ ቅዱስ ስለ ልጁ ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ ምድራዊ ታሪክና ማዳን ይጽፉ ዘንድ አራት የተለያዩ ሰዎችን ለምን እንደተጠቀመ የሚያስረዳ ታላቅ ፍንጭ ከላይ ካለው ምሳሌ እናገኛለን፦

• ተራዋ ሴት፦ በአደጋው ምክንያት በሰዎቹ ላይ የደረሰውን ታላቅ ሥቃይ፥ ጩኸትና ሰብአዊ ሕመም በትሕትና ልትናገር ትችላለች።
• የትራፊክ ፖሊሱ፦ ስለ መኪኖቹ ሕጋዊ ምዝገባ፥ ስለ ሾፌሮቹ የፍጥነት መጠንና የሕግ ጥሰት ጥፋተኝነት በሥርዓት ሊያስረዳ ይችላል።
• የሕግ ጠበቃው፦ በሕጉ መሠረት ለተከሰተው ታላቅ ጥፋትና ጉዳት ማንኛው ወገን የገንዘብ ካሳ መክፈል እንዳለበት በሕግ ይተነትናል።
• የመኪና መካኒኩ፦ የመኪኖቹን የፍሬንና የሞተር ብልሽት ሁኔታ መነሻ በማድረግ ሜካኒካዊ የቴክኒክ ጉዳዮችን በዕውቀቱ ያብራራል።

እነዚህ አራቱም ምስክሮች የተመለከቱት ያንን አንድ አደጋ ቢሆንም፥ እያንዳንዳቸው ግን ከራሳቸው ዕውቀትና የሕይወት እይታ አንጻር ታሪኩን ስለሚያቀርቡት፥ ዳኛው ስለ ተከሰተው አደጋ ፍጹም የተሟላና ትክክለኛ እውነተኛ ምስል እንዲኖረው ከአንድ ምስክር ቃል ይልቅ አራቱ እጅግ ይረዱታል።

ልክ እንደዚሁ ሁሉ፥ ሉዓላዊው እግዚአብሔር ስለ ልጁ ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ ታላቅ ማንነት ከተለያየ የሕይወት እይታ አንጻር ለዓለም እንዲመሰክሩ አራት የተለያዩ ታማኝ ሰዎችን ተጠቅሟል። ከእያንዳንዱ የወንጌል ጸሐፊ ስለ ክርስቶስ የተሟላ ታላቅ መለኮታዊ እይታ እናገኛለን፦

• ማቴዎስ፦ እርሱ አይሁዳዊ ቀራጭ (የቀድሞ የግብር ሰብሳቢ) እንደመሆኑ፥ ለወገኖቹ ለአይሁድ ሕዝብ ሲጽፍ፥ ክርስቶስ በብሉይ ኪዳን ትንቢት የተነገረለት ታላቁ የዳዊት ዘር የጽዮን ንጉሥ መሆኑን በሕግና በትንቢት ፍጻሜዎች አበክሮ አስረድቷል።
• ማርቆስ፦ ሮም ከተማ ይኖር እንደነበረ መሪነቱ፥ ሕግና ረጅም ትረካ ለማንበብ ጊዜ ለሌላቸውና ሥራ ለሚበዛባቸው ለሮማውያን ሰዎች ሲጽፍ፥ ክርስቶስ የታዘዘውን መለኮታዊ ሥራ በፍጥነት የሚያከናውን ታላቅ የእግዚአብሔር ታማኝ አገልጋይ መሆኑን በተአምራቱ ኃይል በግልጽ አስረድቷል።
• ሉቃስ፦ እርሱ የታሪክ ምሁርና የተወደደ ሐኪም እንደመሆኑ፥ ለሰዎች ስሜትና መለኮታዊ ፍላጎት ትልቅ ትኩረት ሰጥቷል። ክርስቶስ አሕዛብን፥ ድውያንን፥ መከራ የደረሰባቸውን፥ የተናቁትን ድሆችንና ሴቶችን በምሕረቱ እንዴት እንደረዳና እርሱ ፍጹም የሰው ልጅ (የአዳም ዘር አዳኝ) መሆኑን በሥርዓት አስፍሯል።
• ዮሐንስ፦ «ኢየሱስ ክርስቶስ ማን ነው?» ለሚለው ታላቅ ጥያቄ መለኮታዊ መልስ ሰጥቷል። በክርስቶስ ረዣዥም ስብከቶች ላይ በማተኮር፥ እርሱ ከዘላለም ዓለም የነበረ ፍጹም ሥጋ የለበሰ የእግዚአብሔር ልጅና አምላክ መሆኑን በክብር ዘግቧል።

ስለሆነም እያንዳንዱ የወንጌል ጸሐፊ ያንን አንዱን ክርስቶስንና ታላቅ ሕይወቱን ከተለያየ ውብ እይታ አንጻር በመመልከት ሙሉ ገለጻ ስለሰጡን፥ አራቱ ወንጌላት በአንድነት ከአንድ ወንጌል ይልቅ ስለ ክርስቶስ ፍጹም የጠራና የከበረ መለኮታዊ ምስል በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እንዲኖረን አድርገዋል።

ሌላው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምክንያት ከብሉይ ኪዳን ሕግ የመጣ ነው፦ በሙሴ ሕግ መሠረት በአንድ ሰው ላይ ለመፍረድ ወይም አንድን ታላቅ እውነት ለማጽናት በአንድ ምስክር ቃል ብቻ አይፈረድም ነበር፤ ይልቁንም እውነት ሁሉ እንዲጸና ቢያንስ በሁለት ወይም በሦስት ምስክሮች አፍ መረጋገጥ ነበረበት (ዘዳግ. 19፡15)። ስለሆነም እግዚአብሔር ኢየሱስ ክርስቶስ የእርሱ መለኮታዊ ልጅና ብቸኛው የደኅንነት መንገድ መሆኑን ለዓለም ለመመስከር፥ ከሕጉ መመዘኛ በላይ የሆኑ አራት ታማኝ ምስክሮችን ለቤተ ክርስቲያን ሰጥቷል። የነዚህ የአራት ምስክሮች መለኮታዊ ቃል የሰውን ልብ ሁሉ ሊያሳምንና ሊገዛ ይገባል።

📖 ምስክረ-ወንጌላት (Synoptic Gospels) እና የዮሐንስ ወንጌል

የውይይት ጥያቄ፦ የሚከተሉትን የወንጌል ክፍሎች እርስ በርሳቸው በጥንቃቄ አነጻጽር፦

• የማቴዎስ ወንጌል 9፡2-8፤ የማርቆስ ወንጌል 2፡3-12 እና የሉቃስ ወንጌል 5፡18-26 (ሽባው ሰው ስለመፈወሱ የተጻፈው ታሪክ)።
• የማቴዎስ ወንጌል 10፡22፤ የማርቆስ ወንጌል 13፡13 እና የሉቃስ ወንጌል 21፡17 (ስለ ስምና ስለ ስደት የተነገረው ትንቢት)። እነዚህ ምንባቦች በቃላት፥ በአጻጻፍ ስልትና በታሪክ አቀራረብ ፍጹም እርስ በርሳቸው የሚመሳሰሉት እንዴት ነው?

የመጽሐፍ ቅዱስ ምሁራን በአጻጻፍ ባህሪያቸው ፍጹም የሚቀራረቡ ሁለት ዓይነት የወንጌል ገጽታዎች እንዳሉ አስተውለዋል። የመጀመሪያዎቹ ሦስቱ ወንጌላት — ማቴዎስ፥ ማርቆስና ሉቃስ — በአጻጻፍ ቅርጻቸው፥ በታሪክ አቀራረባቸውና በይዘታቸው እጅግ በጣም ይመሳሰላሉ። እነዚህ ሦስቱ ወንጌላት ክርስቶስ በምድራዊ ታሪክ ውስጥ ያደረገውን ተአምራትና ያስተማረውን መለኮታዊ አገልግሎት፥ በታሪካዊና በጂኦግራፊያዊ ቅደም-ተከተል (በዋናነት በገሊላ አገልግሎቱ ላይ) በጥንቃቄ ያቀርባሉ። በእነዚህ ሦስት ወንጌላት ውስጥ የክርስቶስ ፍጹም ሰብአዊነትና በታሪክ መካከል የተመላለሰበት ታሪካዊ መንገድ ጎልቶ ይታያል። ሊቃውንት እነዚህን ሦስት ወንጌላት በአንድነት እይታ የሚታዩ በመሆናቸው «ምስክረ-ወንጌላት» (Synoptic Gospels – ሲኖፕቲክ ወንጌላት) በማለት ይጠሯቸዋል።

በአንጻሩ ግን አራተኛው የዮሐንስ ወንጌል ከእነዚህ ከሦስቱ ፍጹም የተለየና ረቂቅ መለኮታዊ ይዘት ያለው መጽሐፍ ነው፦

• ዮሐንስ ምስክረ-ወንጌላት የጻፏቸውን በርካታ ታሪኮች ትቶ፥ ክርስቶስ ካደረጋቸው ታላላቅ መለኮታዊ ምልክቶች (ተአምራት) መካከል በዓላማ የተመረጡትን ሰባቱን ታላላቅ ምልክቶች ብቻ በጥንቃቄ መዝግቧል።
• ሐዋርያው ዮሐንስ ያተኮረው በአጫጭር ምሳሌዎች ላይ ሳይሆን፥ ጌታ ኢየሱስ በኢየሩሳሌም በበዓላት ላይ ስላደረጋቸው ጥልቅና ረዣዥም መለኮታዊ ትምህርቶችና ስብከቶች ላይ ነው።
• «እኔ የሕይወት እንጀራ ነኝ፥ እኔ የዓለም ብርሃን ነኝ፥ እኔ መንገድና እውነት ሕይወት ነኝ» በሚሉት ሰባቱ ታላላቅ የ «እኔ ነኝ» (I AM) መግለጫዎች አማካይነት፥ ኢየሱስ ክርስቶስ ከዘላለም ዓለም የነበረ ፍጹም አምላክ መሆኑን በደመቀ ምስክርነት ዘግቧል (ዮሐ. 8:58)።

የመጀመሪያዎቹ ሦስቱ ምስክረ-ወንጌላት (ማቴዎስ፣ ማርቆስና ሉቃስ) በአንዳንድ ታሪካዊ ክፍሎች ላይ ቃል በቃልና ዓረፍተ-ነገር በዓረፍተ-ነገር እጅግ መመሳሰላቸው፥ በታሪክ ምሁራን ዘንድ «የምስክረ-ወንጌላት ጥያቄ» (Synoptic Problem) የሚባል ትልቅ የምርምር አጀንዳ አስነስቶ ነበር። በጥንቃቄ የተደረገው ጥናት እንደሚያመለክተው የማርቆስ ወንጌል ይዘት 93 በመቶ ያህሉ በማቴዎስና በሉቃስ ወንጌል ውስጥ ተካቶ ይገኛል፤ በአንጻሩ ግን የዮሐንስ ወንጌል ከምስክረ-ወንጌላት ጋር የሚጋራው ታሪክ 8 በመቶ ያህሉን ብቻ ነው (እንደ መብላት፣ ስቅለትና ትንሣኤ ያሉትን)።

ምሁራን እነዚህ ሦስት ወንጌላት ለምን በዚህ ደረጃ ሊመሳሰሉ ቻሉ ለሚለው ጥያቄ የተለያዩ ታሪካዊ ግምቶችን ያቀርባሉ፦

• አብዛኞቹ ሊቃውንት የማርቆስ ወንጌል ከሁሉ አስቀድሞ መጀመሪያ የተጻፈ ቀዳሚ ወንጌል ነው ብለው ያምናሉ። ማቴዎስና ሉቃስ የማርቆስን ወንጌል ታሪካዊ አወቃቀር መነሻ በማድረግ፥ ለእያንዳንዳቸው ዓላማ የሚስማማውን ተጨማሪ መለኮታዊ መረጃዎችንና ምንጮችን (ለምሳሌ ቃላተ-ኢየሱስ የሰፈረበትን «Q» የተባለውን ጥንታዊ ምንጭ) በመጠቀም ወንጌላቱን ጻፉ ይላሉ።
• ሌሎች ምሁራን ደግሞ ጸሐፊዎቹ አንዱ ከሌላው በቀጥታ ገልብጦ እንዳልቀዳ ይናገራሉ። ይልቁኑ በጥንቷ ቤተ ክርስቲያን አማኞች በቃል በጥንቃቄ ያጠኑአቸው የነበሩትና በየብራናው የተጻፉት እውነተኛዎቹ የሐዋርያት የጋራ ትውፊት ታሪኮች ስሉነበሩ፥ ሦስቱም ጸሐፊዎች እነዚህን የታመኑ የጋራ ምንጮች በመንፈስ ቅዱስ መሪነት ተጠቅመዋል ይላሉ።

በዚህ ጉዳይ ዙሪያ የዓለም ምሁራን ሁሉንም የሚያስማማ አንድ ወጥ ምድራዊ መልስ ሊሰጡ ባይችሉም፥ እኛ ወንጌላውያን አማኞች ግን በሉዓላዊ እምነታችን የምናውቀውና የምናምነው ታላቅ እውነት አለ፦ ቅዱስ መንፈስ ቅዱስ በአራቱም ወንጌላት የጽሕፈት ሂደት ውስጥ ብቸኛው መለኮታዊ መሪና የበላይ ተቆጣጣሪ ነበረ! መንፈስ ቅዱስ ለሰው ልጅ መዳን እንዲተላለፉ የሚፈልጋቸውን መለኮታዊ እውነቶችና አሳቦች ሁሉ ጸሐፊዎቹ ያለምንም ስሕተት እንዲዘግቡ መርቷቸዋል፤ ወንጌላቱም ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በትክክል በምድር ያደረገውን ታላቅ ማዳንና ያስተማረውን ሰማያዊ እውነት ፍጹም አድርገው እንዲያንጸባርቁ በጸጋ አድርጓል።

የውይይት ጥያቄ፦ የአዲስ ኪዳን ወнጌላትን የመጻፉ ታላቅ ታሪካዊ ሂደት የሉዓላዊው መንፈስ ቅዱስ መለኮታዊ መሪነትና የቅዱሳን ሰዎች ግላዊ ችሎታና ጽሕፈት ፍጹም የጋራ ውሕደት ውጤት ነው። ይህ እግዚአብሔር በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ በጸጋው የሚሠራበት መደበኛው መንፈሳዊ መንገድ መሆኑን ግለጽ። መንፈስ ቅዱስ በአጥቢያ ቤተ ክርስቲያን አገልግሎትህ ውስጥ የአንተን ግላዊ ሕይወት፥ ትምህርት፥ ቋንቋና እግዚአብሔር የሰጠህን መንፈሳዊ ችሎታዎች ለወንጌል ክብር እንዴት እንደተጠቀመባቸው አንዳንድ ሕያዋን ማብራሪያዎችን በምስጋና አቅርብ።

ምንጭ፦ «የአዲስ ኪዳን የጥናት መምሪያና ማብራሪያ»፣ በኤስ.አይ.ኤም (SIM) ጽሑፍ ክፍል የታተመና የተዘጋጀ መጽሐፍ ነው። ለዚህ አስደናቂና ለቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ለሚሆን ታላቅ አገልግሎታቸው እግዚአብሔር አምላክ ዘመናቸውንና አገልግሎታቸውን አብዝቶ ይባርክ።