የሮሜ ምዕራፍ 11 ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ትንታኔ

የሐዋርያው ጳውሎስ ወደ ሮሜ ሰዎች የጻፈው መልእክት በክርስትና ስነ-መለኮት ታሪክ ውስጥ እጅግ ጥልቅ፣ ማዕከላዊ እና አጠቃላይ የድነትን መንገድ የሚያብራራ የሐዲስ ኪዳን ቁልፍ መጽሐፍ ነው። ይህ መልእክት የሰውን ልጅ አጠቃላይ የኃጢአት ውድቀት፣ የእግዚአብሔርን ጽድቅ፣ በእምነት ብቻ በጸጋ ስለመዳን፣ እንዲሁም በክርስቶስ ኢየሱስ ስላለው የዘላለም ሕይወት ዋስትና በስፋት ይተነትናል። ይሁን እንጂ፣ ከምዕራፍ 9 እስከ 11 ያለው ክፍል ለብዙ ዘመናት በስነ-መለኮት ምሁራን ዘንድ ከፍተኛ የትርጓሜ ክርክር ሲያስነሳ የኖረ፣ የእግዚአብሔርን ሉዓላዊነት፣ የእስራኤልን ታሪካዊና መጻኢ ዕጣ ፈንታ፣ እንዲሁም የአሕዛብን በድነት ታሪክ ውስጥ መካተት የሚያብራራ የሐዋርያው ሙግት መደምደሚያ (Climax) ነው።

በተለይም ሮሜ ምዕራፍ 11 “እግዚአብሔር ሕዝቡን ጥሏልን?” ለሚለው ወሳኝ እና ታሪካዊ ጥያቄ ምላሽ የሚሰጥበት፣ የእስራኤልን ጊዜያዊ መደንዘዝ፣ የአሕዛብን መዳን፣ የወይራ ዛፍን ዘይቤያዊ ምሥጢር፣ እና በመጨረሻም “የእስራኤልን ሁሉ” መዳን የሚያበስር ጥልቅ ምሥጢር ያዘለ ምዕራፍ ነው። ይህ ጥልቅ ጥናታዊ ሪፖርት የምዕራፉን ታሪካዊና ስነ-ጽሑፋዊ አውድ፣ የጥቅሶቹን ዝርዝር ስነ-መለኮታዊ ምልከታ፣ የተንታኞችን (የሙ፣ ሽራይነር፣ ስቶት፣ ወዘተ) ትርጓሜዎች፣ እንዲሁም ይህ ትምህርት ዛሬ ላለችው ቤተክርስቲያን የሚሰጠውን ተግባራዊ ትግበራ በተሟላና ጥልቀት ባለው መልኩ ያቀርባል።

1. ታሪካዊ እና ስነ-ጽሑፋዊ አውድ (Historical and Literary Context)

የሮሜን መልእክት፣ በተለይም ምዕራፍ 11ን በትክክል ለመረዳት፣ መልእክቱ በተጻፈበት ወቅት በሮም ቤተክርስቲያን ውስጥ የነበረውን ነባራዊ የባህል፣ የፖለቲካ እና የማኅበራዊ መስተጋብር ሁኔታ መገንዘብ እጅግ አስፈላጊ ነው። ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን መልእክት የጻፈው በአየር ላይ ለተንሳፈፈ ስነ-መለኮታዊ ጥያቄ ምላሽ ለመስጠት ሳይሆን፣ በሮም ቤተክርስቲያን ውስጥ በአይሁድ እና በአሕዛብ አማኞች መካከል ተፈጥሮ የነበረውን እውነተኛና ተጨባጭ ውጥረት (Tension) ለመፍታት ነው።

በሮም ቤተክርስቲያን የተፈጠረው የስነ-ሕዝብ ለውጥ (Demographic Shift)

የሮም ቤተክርስቲያን መነሻዋ በአብዛኛው ከአይሁድ ክርስቲያኖች ስብስብ የነበረ ሲሆን፣ እነዚህ አማኞች የብሉይ ኪዳንን ሕግጋትና የአይሁድን ባህል የጠበቀ የአምልኮ ሥርዓት ይከተሉ ነበር። ነገር ግን በ49 ዓ.ም ገደማ የሮም ንጉሠ ነገሥት ቀላውዴዎስ (Claudius) አይሁዶችን በሙሉ ከሮም ከተማ እንዲባረሩ አዋጅ አወጣ። ሮማዊው ታሪክ ጸሐፊ ሱዌቶኒየስ (Suetonius) እንዳሰፈረው፣ ይህ መባረር የመጣው “ክሬስተስ” (Chrestus – ክርስቶስን ለማመልከት የተጠቀመበት ቃል መሆኑ በብዙዎች ይታመናል) በተባለ ግለሰብ ዙሪያ በአይሁዶች (በክርስቲያን አይሁዶች እና ወንጌልን ባልተቀበሉ አይሁዶች) መካከል በተነሳው ከፍተኛ ሁከት ምክንያት ነው። በዚህ አዋጅ ምክንያት አይሁዳውያን ክርስቲያኖች (እንደ አቂላና ጵርስቅላ ያሉት) ከተማዋን ለቀው ሲወጡ፣ የሮም ቤተክርስቲያን ሙሉ በሙሉ በአሕዛብ ክርስቲያኖች እጅ ወደቀች።

ለአምስት ዓመታት ያህል አሕዛብ ክርስቲያኖች ቤተክርስቲያኒቱን ያለ አይሁዳውያን ተጽዕኖ ሲመሩ፣ የራሳቸውን ባህል ያንጸባረቀና ከአይሁድ ባህል የራቀ የነጻነት መንፈስ (Liberated lifestyle) አዳበሩ። በ54 ዓ.ም ቀላውዴዎስ ሲሞትና ኔሮ ስልጣን ሲይዝ፣ አዋጁ በመሻሩ አይሁዶች ወደ ሮም እንዲመለሱ ተፈቀደላቸው። ነገር ግን የተመለሱት አይሁዳውያን ክርስቲያኖች ያገኟት ቤተክርስቲያን ቀድሞ ከሚያውቋት የአይሁድ ባህልን ከተላበሰች ማኅበርነት ተቀይራ፣ በአሕዛብ ባህል፣ የአመራር ዘይቤ እና አስተምህሮ የተሞላች ሆና ነበር። ይህ ታሪካዊ ክስተት በአይሁድና በአሕዛብ ክርስቲያኖች መካከል ከፍተኛ የባህልና የስነ-መለኮት ውጥረት (Cultural and Theological Tension) ፈጠረ።

ይባስ ብሎም፣ አሕዛብ ክርስቲያኖች የእስራኤልን ከሮም መባረር እንደ መለኮታዊ ፍርድ በመመልከት፣ “እግዚአብሔር አይሁድን ጥሏቸዋል፤ እኛ የእነርሱን ቦታ ወስደናል” ወደሚል ትዕቢትና መንፈሳዊ ጉራ አዘንብለው ነበር። የአይሁድ ወንጌልን አለመቀበል እና ከከተማ መባረር፣ አሕዛብ የራሳቸውን የበላይነት እንዲያውጁ ምክንያት ሆኗቸው ነበር።

ስነ-ጽሑፋዊ እና ስነ-መለኮታዊ አውድ

ሐዋርያው ጳውሎስ ይህንን መልእክት በ56-57 ዓ.ም ገደማ ከቆሮንቶስ ከተማ ሆኖ ሲጽፍ፣ ይህን በሮም ቤተክርስቲያን የተፈጠረውን መከፋፈል ለመፍታትና ወንጌል ለሁለቱም ወገኖች እኩል መሆኑን ለማሳየት አስቦ ነው። ከምዕራፍ 1 እስከ 8 ያለውን የድነት ስነ-መለኮት (Justification by faith, Sanctification, Glorification) ካብራራ በኋላ፣ በምዕራፍ 9-11 ላይ “የእግዚአብሔር ተስፋ ቃል ለእስራኤል ከሽፏልን?” ለሚለው ወሳኝ ጥያቄ ምላሽ ይሰጣል።

ይህ ጥያቄ ቀላል የሚባል አልነበረም። አሕዛብ ክርስቲያኖች እግዚአብሔር አይሁድን ለዘላለም እንደጣላቸው ካሰቡ፣ እግዚአብሔር በገዛ ቃሉ የማይታመን አምላክ ነው ወደሚል አደገኛ ድምዳሜ ይደርሳሉ። እግዚአብሔር ለአብርሃም፣ ለይስሐቅ እና ለያዕቆብ የገባውን ቃል ኪዳን ማጠፍ ከቻለ፣ ለአሕዛብ ቤተክርስቲያን በክርስቶስ ኢየሱስ በኩል የገባውንም ቃል ኪዳን ወደፊት ሊያጥፍ ይችላል የሚል ስጋት ይፈጠራል። የሙንክ (Munck) እና የጉትብሮድ (Gutbrod) ትንታኔ እንደሚያሳየው፣ እግዚአብሔር ለእስራኤል ታማኝ ካልሆነ፣ ቤተክርስቲያንም በእግዚአብሔር ተስፋ ቃል ላይ ያላት ዋስትና ይናጋል። በመሆኑም፣ ምዕራፍ 11 ጳውሎስ የእግዚአብሔር ቃል ኪዳን ታማኝነት የሚረጋገጥበትን፣ አሕዛብ ከትዕቢት የሚታቀቡበትን እና እስራኤል ተመልሳ የምትድንበትን መለኮታዊ “ምሥጢር” (Mystery) የሚያብራራበት ስነ-ጽሑፋዊ ጫፍ ነው።

2. የሮሜ ምዕራፍ 11 ዝርዝር ምልከታ (Exegetical Observation)

ጳውሎስ የሮሜ ምዕራፍ 11ን ሙግት በተለያዩ አበይት ክፍሎች ከፋፍሎ ያቀርባል። የእያንዳንዱን ክፍል ፍሰት በሚከተለው መልኩ በዝርዝር መመልከት ይቻላል፦

የእግዚአብሔር ታማኝነት እና “የቅሬታው” መኖር (ቁ. 1-10)

ምዕራፉ የሚጀምረው “እንግዲህ እግዚአብሔር ሕዝቡን ተዋቸውን?” በሚል ኃይለኛ ጥያቄና “ከቶ አይሆንም!” በሚል የማያሻማ እና ጠንካራ መለኮታዊ መልስ ነው። ጳውሎስ እግዚአብሔር ሕዝቡን አለመጣሉን ለማረጋገጥ ራሱን እንደ ሕያው ማስረጃ ያቀርባል—እርሱ ራሱ ከአብርሃም ዘር የሆነ የብንያም ነገድ እስራኤላዊ ነውና። እግዚአብሔር አስቀድሞ ያወቃቸውን (foreknew) ሕዝብ እንደማይጥል ለማስረገጥ፣ የብሉይ ኪዳንን ታሪክ ዋቢ ያደርጋል።

በነቢዩ ኤልያስ ዘመን፣ ኤልያስ በእስራኤል ክህደት ተስፋ ቆርጦ “እኔ ብቻዬን ቀረሁ” ብሎ ባሰበበት ወቅት፣ እግዚአብሔር መለኮታዊ ምላሹን ሲሰጠው ለበኣል ጣዖት ያልተንበረከኩ ሰባት ሺህ “ቅሬታዎችን” (Remnant) ለራሱ አስቀርቶ እንደነበር ጳውሎስ ያስታውሳል። ሐዋርያው ይህንን ታሪክ ወደ ራሱ ዘመን በማምጣት፣ “በአሁኑ ጊዜም እንደዚሁ በጸጋ የተመረጡ ቅሬታዎች አሉ። በጸጋ ከሆነ ደግሞ በሥራ አይደለም” በማለት ድነት በእግዚአብሔር ሉዓላዊ ጸጋ ላይ የተመሠረተ እንጂ በሰው ብቃት ላይ እንዳልሆነ ያብራራል። አብዛኛው ብሔራዊ እስራኤል ግን፣ ነቢያት (በተለይም ኢሳይያስ እና ዳዊት) አስቀድመው እንደተነበዩት የድንዛዜ መንፈስ ተሰጥቷቸዋል። ይህ መደንዘዝ አይኖቻቸው እንዳያዩ፣ ጆሮዎቻቸው እንዳይሰሙ አድርጓቸዋል።

የእስራኤል መሰናከል ዓላማ እና የአሕዛብ መዳን (ቁ. 11-16)

የአብዛኛው እስራኤል መሰናከል የመጨረሻ ግብ ውድቀት አይደለም። ጳውሎስ “ተመልሰው እስከማይድኑ ድረስ ተሰናከሉን?” ብሎ ይጠይቅና፣ እግዚአብሔር ይህንን ክህደታቸውን ለታላቅ መለኮታዊ ዓላማ እንደተጠቀመበት ያብራራል። ይኸውም፣ በእነርሱ መሰናከልና አለማመን ምክንያት ወንጌል ወደ አሕዛብ (Gentiles) እንዲደርስ ሆኗል። ይህ መለኮታዊ አሠራር ሁለት የተሳሰሩ ዓላማዎች አሉት፦

1. ለአሕዛብ ድነትን ማምጣት፡ እስራኤል ወንጌልን በመግፋቷ፣ ሐዋርያት ፊታቸውን ወደ አሕዛብ አዙረው ዓለም ሁሉ በረከትን አገኘ።
2. እስራኤልን “ማስቀናት”፡ የዳኑትንና የእግዚአብሔርን በረከት የተቀበሉትን አሕዛብ በመጠቀም፣ እስራኤል በመንፈሳዊ ቅንዓት (Jealousy) ተነሳስታ ወደ ድነት እንድትመለስ ማድረግ ነው።

ጳውሎስ ከትንሽ ወደ ትልቅ (a fortiori / from the lesser to the greater) በሚሄድ አምክንዮ ሲከራከር፤ የእነርሱ ውድቀትና መተላለፍ ለአሕዛብ ይህን ያህል የድነት በረከት ካመጣ፣ ወደፊት የሚሆነው የእነርሱ “ሙላት” (Full inclusion / Pleroma) ምን ያህል ታላቅ በረከት ያመጣ ይሆን? “ከሙታን መነሣት ያህል” (Life from the dead) በማለት ታላቁን ተስፋ ያውጃል። በመቀጠልም የዘኍልቍ 15፡19-21 ሕግን መሠረት በማድረግ፣ “በኩራቱ (እርሾው) ቅዱስ ከሆነ ብኮው ደግሞ ቅዱስ ነው፤ ሥሩም ቅዱስ ከሆነ ቅርንጫፎቹ ደግሞ ቅዱሳን ናቸው” በማለት የእስራኤልን ሥረ-መሠረት ቅድስና ያሳያል።

የወይራ ዛፍ ዘይቤያዊ መግለጫ እና ማስጠንቀቂያ (ቁ. 17-24)

ጳውሎስ የአሕዛብንና የአይሁድን ታሪካዊ ግንኙነት፣ እንዲሁም የአሕዛብን ከትዕቢት መቆጠብ ለማብራራት እጅግ ጥልቅ የሆነ የግብርና ዘይቤን ይጠቀማል። በእስራኤል ምድር የታወቀውን የወይራ ዛፍ (Olive Tree) እንደ ምሳሌ ያነሳል።

• ሥሩ እና ግንዱ (The Root): ቅዱስ የሆነውና ተስፋውን የተሸከመው መሠረት ነው።
• የተፈጥሮ ቅርንጫፎች (Natural Branches): በሥጋ የተወለዱት እስራኤላውያን (አይሁድ) ሲሆኑ፣ በአለማመናቸውና ወንጌልን በመቃወማቸው ምክንያት አንዳንዶቹ ተሰብረዋል።
• የበረሃ/የዱር ወይራ ቅርንጫፎች (Wild Branches): ወንጌልን የተቀበሉት አሕዛብ ናቸው። እነዚህ በተፈጥሮአቸው የዱር የነበሩ ቅርንጫፎች፣ ከተፈጥሮ ውጪ በሆነ መንገድ (contrary to nature) በመልካሙ የወይራ ዛፍ ላይ ተከትበው (grafted in) ከሥሩ በረከት ተካፋይ ሆነዋል።

ጳውሎስ በሮም ላሉት አሕዛብ ክርስቲያኖች ጥብቅ ማስጠንቀቂያ ይሰጣል፦ “በቅርንጫፎቹ ላይ አትኵራራ… አንተ ሥሩን አትሸከምም፤ ሥሩ አንተን ይሸከምሃል እንጂ”። አሕዛብ “እኛ እንድንገባ እነርሱ ተቆረጡ” ብለው መታበይ አይገባቸውም። የተቆረጡት በአለማመን ሲሆን፣ አሕዛብ የቆሙት በእምነት ነው። እግዚአብሔር የተፈጥሮ ቅርንጫፎችን (አይሁድን) ካልራራላቸው፣ የዱር ቅርንጫፎችን (አሕዛብን) ደግሞ በትዕቢታቸው ከቀጠሉ ሊቆርጣቸው እንደሚችል በማሳሰብ፣ የጌታን ቸርነትና ጭካኔ (severity) እንዲመለከቱ ይገሥጻል። በተጨማሪም፣ አይሁድ አለማመናቸውን ቢያስወግዱ፣ እግዚአብሔር ወደ ቀድሞው የገዛ ወይራ ዛፋቸው መልሶ ሊያስገባቸው (ሊከትባቸው) እንደሚችል የተስፋ ቃል ይሰጣል።

መለኮታዊው ምሥጢር እና “እስራኤል ሁሉ ይድናል” (ቁ. 25-32)

ይህ ክፍል የምዕራፉ ሥነ-መለኮታዊ ጫፍ (Climax) ነው። ጳውሎስ አሕዛብ በራሳቸው ጥበብ እንዳይመኩ አንድ “ምሥጢር” (Mystery) ያሳውቃቸዋል። በመጽሐፍ ቅዱስ አውድ “ምሥጢር” ማለት ቀድሞ የተሰወረ፣ አሁን ግን በመንፈስ ቅዱስ የተገለጠ የእግዚአብሔር የድነት ዕቅድ ነው። ይኸውም የአሕዛብ ሙላት (fullness of the Gentiles) እስኪገባ ድረስ በእስራኤል ላይ በከፊል ድንዛዜ መምጣቱን ነው።

ይህ የአሕዛብ መዳን ሂደት ከተፈጸመ በኋላ “እንደዚሁም እስራኤል ሁሉ ይድናል” (And so all Israel will be saved) በማለት ያውጃል። ይህንን ለማረጋገጥ ከኢሳይያስ 59፡20-21 በመጥቀስ መድኃኒት ከጽዮን መጥቶ ከያዕቆብ ኃጢአትን እንደሚያስወግድና ቃል ኪዳኑን እንደሚያጸና ያስረግጣል። አሁን ባለው የወንጌል ስርጭት ሂደት እስራኤላውያን ስለ አሕዛብ ሲባል “ጠላቶች” ቢሆኑም፣ እንደ እግዚአብሔር መለኮታዊ ምርጫ ግን ለአባቶቻቸው (ለአብርሃም፣ ለይስሐቅ፣ ለያዕቆብ) ሲባል “የተወደዱ” ናቸው። እግዚአብሔር በአባቶቻቸው የተነሳ እስራኤልን እንደሚወዳቸውና የእግዚአብሔር ስጦታና ጥሪ ጸጸት (irrevocable) እንደሌለበት አበክሮ ያረጋግጣል።

የምስጋና መዝሙር / Doxology (ቁ. 33-36)

ጳውሎስ ይህንን የእግዚአብሔርን አስደናቂ የድነት ማዳረስ አሠራር—አይሁድን አለመታዘዝ ውስጥ ዘግቶ አሕዛብን ማዳኑ፣ አሕዛብን ተጠቅሞ ደግሞ አይሁድን ማዳኑ—ሲመለከት፣ የሰው ልጅ አእምሮ ሊደርስበት በማይችለው በእግዚአብሔር ጥበብና ዕውቀት ጥልቀት በመደነቅ በምስጋና መዝሙር ያጠናቅቃል። “የእግዚአብሔር የጥበቡና የዕውቀቱ ባለጠግነት እንዴት ጥልቅ ነው! ፍርዱ እንዴት የማይመረመር ነው” በማለት የሰውን ልጅ የማሰብ አቅም የሚያልፈውን የመለኮት አሠራር በማድነቅ፣ ሁሉ ከእርሱ፣ በእርሱ እና ለእርሱ መሆኑን ይመሰክራል።

3. ስነ-መለኮታዊ ትርጓሜ (Theological Interpretation)

በሮሜ 11 ዙሪያ የሚነሱ ትርጓሜዎች፣ በተለይም “የወይራ ዛፍ ሥር” እና “እስራኤል ሁሉ ይድናል” በሚሉት ሐረጎች ላይ ያተኩራሉ። እነዚህ ጉዳዮች በቤተክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ሰፊ የትርጓሜ ክርክር አስነስተዋል።

ሀ. የወይራ ዛፍ “ሥር” (The Root) ምንነት

በዘይቤያዊው የወይራ ዛፍ ውስጥ “ሥሩ” ማንን ወይም ምንን ይወክላል? የሚለው ቁልፍ ጥያቄ ነው።

• ክርክር 1 – ክርስቶስ ወይም ቤተክርስቲያን፡ አንዳንድ ተንታኞች “ሥሩ” ክርስቶስን ያመለክታል ብለው ቢሞግቱም፣ አውዱ ግን አይሁድ በተፈጥሮ ቅርንጫፍነታቸው የተቆረጡት ከዚህ ሥር በመሆኑና ዳግመኛ የሚገቡትም ወደዚሁ የራሳቸው ዛፍ ስለሆነ፣ ክርስቶስን አሊያም “አዲሲቷን ቤተክርስቲያን” በቀጥታ አያመለክትም። ቤተክርስቲያን ሥር ሳትሆን ቅርንጫፍ ናት። ሥሩን ቤተክርስቲያን ነው ማለት የእስራኤልን ታሪክ መካድና “Replacement Theology” (ቤተክርስቲያን እስራኤልን ተክታለች የሚል ስህተት) ውስጥ ይከታል።
• ክርክር 2 – አብርሃም እና የቃል ኪዳን ተስፋው፡ አብዛኛዎቹ ወግ አጥባቂ ምሁራን (እንደ ማርቲን ሎይድ-ጆንስ እና የቲንዴል ቡለቲን ጥናቶች) ሥሩ የሚያመለክተው አብርሃምን፣ ይስሐቅን እና ያዕቆብን፣ እንዲሁም እግዚአብሔር ለእነርሱ የሰጠውን መለኮታዊ የቃል ኪዳን ተስፋ (Patriarchal Promises) ነው ብለው ያምናሉ። ሎይድ-ጆንስ ሮሜ 4፡1 እና ኢሳይያስ 51፡1-2ን ዋቢ በማድረግ አብርሃም የእስራኤል ሥር መሆኑን ያረጋግጣሉ። አሕዛብ በመስቀሉ ሥራ አማካኝነት ወደዚህ የአብርሃም በረከትና የቃል ኪዳን ማኅበረሰብ ተቀላቅለዋል እንጂ፣ አዲስ ዛፍ አልተተከለም።

በዚህ ዘይቤ ውስጥ ያለው ጥልቅ ማስተዋል (insight) የሚያሳየው፣ አሕዛብ ክርስቲያኖች የእግዚአብሔርን ሕዝብ ታሪክ የጀመሩ አዲስ ፍጥረታት ሳይሆኑ፣ ቀድሞ ወደ ነበረና ሥር ወዳለው የእግዚአብሔር የድነት ዛፍ የተጨመሩ መሆናቸውን ነው። አሕዛብ አይሁድን አልተኩም፣ ይልቁንም በጸጋ ተካፋይ (Partakers) ሆነዋል።

ለ. “እስራኤል ሁሉ ይድናል” (ሮሜ 11፡26) – አምስቱ የትርጓሜ አመለካከቶች

“እስራኤል ሁሉ” (All Israel) የሚለው ሐረግ ምናልባትም በመላው የሮሜ መልእክት ውስጥ እጅግ አስቸጋሪውና ብዙ ክርክር ያስነሳው ነው። ይህ ሐረግ ቢያንስ አምስት ዋና ዋና የትርጓሜ ማዕዘናት አሉት። ይህ ጉዳይ እስራኤል በስነ-መለኮት ውስጥ ያላትን ስፍራ ይወስናል።

የሚከተለው ሠንጠረዥ እነዚህን አምስት አበይት አመለካከቶች በንጽጽር ያቀርባል፦

የትርጓሜ እይታ (Theological View)	የ”እስራኤል” ትርጓሜ መግለጫ	ዋነኛ አራማጆች / ደጋፊዎች	የትርጓሜው አምክንዮና ድክመት (Critique)
1. መንፈሳዊ እስራኤል / አዲሲቷ ቤተክርስቲያን (Spiritual Israel)	“እስራኤል” ማለት በታሪክ ሁሉ ያሉ ያመኑ አይሁድ እና አሕዛብ ጥምር የሆነችው መንፈሳዊቷ ቤተክርስቲያን ናት።	ቀደምት የቤተክርስቲያን አባቶች (እንደ አውግስጢኖስ)፣ ጆን ካልቪን (በመጠኑ)።	ድክመት፡ በሮሜ 9-11 ጳውሎስ “እስራኤል” የሚለውን ቃል 11 ጊዜ የተጠቀመው ሥጋዊ አይሁድን ከአሕዛብ ለመለየት ነው። ቁ. 25 ላይ እስራኤል ከአሕዛብ ተለይቶ ተጠቅሶ ቁ. 26 ላይ ትርጉሙን ወደ አሕዛብም መቀየር ዐውዱን በእጅጉ ይጥሳል።
2. በታሪክ ውስጥ ያሉ የተመረጡ የአይሁድ ቅሬታዎች ድምር (Historical Remnant)	“እስራኤል ሁሉ” ማለት በየዘመኑ በተከታታይነት የሚያምኑ የተመረጡ አይሁዶች አጠቃላይ ድምር ውጤት ነው።	ዊሊያም ሄንድሪክሰን (Hendriksen)፣ አንቶኒ ሆክማ (Hoekema)።	ድክመት፡ ጳውሎስ እያወራ ያለው ስለ ያልታሰበ “ምሥጢር” ነው። ጥቂት አይሁድ ብቻ በየዘመኑ መዳናቸው ምንም ምሥጢርነት የለውም። እንዲሁም የቁ. 12 “ሙላታቸው” ከሚለው ሐሳብ ጋር ይጋጫል።
3. የወደፊቱ (የመጨረሻው ዘመን) የአይሁድ ሕዝብ የጅምላ መዳን (Eschatological Mass Conversion)	በዘመን ፍጻሜ ጌታ ከመምጣቱ በፊት፣ አብዛኛው የሥጋ እስራኤል (እንደ ብሔር) ወደ ክርስቶስ ይመለሳል።	ዳግላስ ሙ (Moo)፣ ቶማስ ሽራይነር (Schreiner)፣ ጆን ስቶት (Stott)፣ ጆን መሬይ፣ ጆን ፓይፐር፣ ቻርልስ ሆጅ።	ጠንካራ ጎን፡ ይህ እይታ ሰፊ ተቀባይነት ያለውና ከጽሑፉ ፍሰት (አይሁድ ወደቁ -> አሕዛብ ዳኑ -> አሕዛብ ሞሉ -> አይሁድ ቀንተው ይድናሉ) ጋር ሙሉ በሙሉ የሚስማማ ነው።
4. ዲስፔንሴሽናሊዝም / ብሔራዊ ፖለቲካዊ ትንሳኤ (Dispensational National Restoration)	አይሁድ በመጨረሻው ዘመን በመዳን ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ቀድሞ ምድራዊ ፖለቲካዊና ጂኦግራፊያዊ የልዕልና ሥፍራቸው ተመልሰው አሕዛብን ያስተዳድራሉ።	ማይክል ቭላች (Michael Vlach)፣ ቻርለስ ራይሪ፣ እና አብዛኛው የዲስፔንሴሽን አማኞች።	ድክመት፡ ጳውሎስ በሮሜ 11 ውስጥ ስለ ምድራዊ ግዛት፣ ስለ መቅደስ መታነጽ፣ የመሬት ርስት ወይም ስለ ፖለቲካዊ ልዕልና አንዳችም አላነሳም። ትኩረቱ “ከኃጢአት ስለመዳን” (Salvation/Soteriology) ብቻ ነው።
5. በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን የተፈጸመ የሽግግር ወቅት ቅሬታ (Preterist / Transitional View)	“እስራኤል ሁሉ” የሚለው ከ70 ዓ.ም የኢየሩሳሌም ጥፋት በፊት በሐዋርያት ዘመን የነበሩ የሥጋ እስራኤል ቅሬታዎች የመዳን ሂደት ነው።	አንዳንዶቹ ያለፈ ኹነት (Preterism) አራማጆች (እንደ ጊዛቸው ብሎግ ጽሑፍ)።	ድክመት፡ አሕዛብ ክርስቲያኖችን ለማስጠንቀቅ የተሰጠውን ታላቅ የ”ምሥጢር” ተስፋ እና “የአሕዛብ ሙላት እስኪገባ” የሚለውን የተራዘመ የዓለም አቀፍ ድነት አድማስ ያጠባል።

የሶስተኛው እይታ (የወደፊቱ የአይሁድ ሕዝብ መዳን) ጥልቅ ስነ-መለኮታዊ ትንታኔ

ማስረጃዎችና ጥልቅ የቃሉ አውድ ትንታኔ እንደሚጠቁሙት፣ ሶስተኛው እይታ (Eschatological Mass Conversion of Ethnic Israel) የሐዋርያውን የሙግት ፍሰት በሚገባ ይበልጥ ያንጸባርቃል። ምሁራኑ (ሙ፣ ሽራይነር፣ ስቶት) ይህንን መደምደሚያ የሚደግፉባቸውን በርካታ መጽሐፍ ቅዱሳዊ አምክንዮዎች ያቀርባሉ። በዶ/ር ጆን ፓይፐር (John Piper) እና በሌሎችም የተብራሩት አምስት ዋና ዋና የጽሑፍ ማስረጃዎች የሚከተሉት ናቸው፦

1. የ”እስራኤል” ቃል ወጥነት፦ በቁጥር 25 እና 26 ላይ ያለው “እስራኤል” የሚለው ቃል ተመሳሳይ ትርጉም አለው። በቁጥር 25 ላይ “በእስራኤል ላይ በከፊል ድንዛዜ መጥቷል” ሲል አሕዛብ ያልሆኑትን የሥጋ አይሁድን ማለቱ ነው። ወዲያውኑ በቁጥር 26 ላይ “እስራኤል ሁሉ ይድናል” ሲል ትርጉሙን ወደ ቤተክርስቲያን አልቀየረም። የደነዘዘው ብሔር፣ የሚድነው ብሔር ይሆናል።
2. የኢሳይያስ ትንቢት አውድ፦ ከጽዮን የሚመጣው መድኃኒት “ከያዕቆብ ኃጢአትን ያስወግዳል” (ቁ. 26) የሚለው ቃል፣ የክርስቶስን ዳግም ምጽአት ወይም በዘመን መጨረሻ የሚኖረውን ኃይለኛ መነቃቃት ያመለክታል። ያዕቆብ የሚለው ስም የሚያመለክተው ብሔራዊውን እስራኤልን ነው።
3. የቁጥር 28 ንጽጽር (Parallels)፦ ጳውሎስ እስራኤልን ሲገልጽ “በወንጌል በኩል ጠላቶች ናቸው… በምርጫ በኩል ግን የተወደዱ ናቸው” ይላል። ጠላቶች የሆኑት ማን ናቸው? ብሔራዊው እስራኤል ናቸው (ቤተክርስቲያን ወይም ቅሬታዎቹ አይደሉም)። ስለዚህ የተወደዱት እና በመጨረሻም የሚድኑት አሁን ጠላቶች ሆነው ያሉት ብሔራዊው እስራኤል ናቸው።
4. የውድቀት እና የሙላት ንጽጽር (ቁ. 12)፦ “ውድቀታቸው ለአሕዛብ በረከት ከሆነ፣ ሙላታቸው (Full inclusion) ምን ያህል ይሆን?” የሚለው ሐሳብ፣ የጥቂት ግለሰቦችን መዳን ብቻ ሳይሆን አሁን ከወደቁት ጋር የሚመጣጠን ብሔራዊ መመለስን ያመለክታል።
5. የመጣል እና የመቀበል ንጽጽር (ቁ. 15)፦ እስራኤል ተጥሎ ዓለም ከዳነ፣ እስራኤል ሲቀበል ከሙታን መነሳት ያህል ይሆናል።

የጳውሎስ “ምሥጢር” (Mystery) እግዚአብሔር እስራኤልን በጊዜያዊ አለማመን ውስጥ ዘግቶ፣ አሕዛብን በምህረቱ ጠርቶ፣ በመቀጠል ደግሞ አሕዛብን ተጠቅሞ እስራኤልን በማስቀናት ወደ ቀድሞ የወይራ ዛፋቸው እንዲመለሱ (grafted back) ማድረጉ ነው።

“እስራኤል ሁሉ” ማለት በግለሰብ ደረጃ አንድም ሳይቀር እያንዳንዱ አይሁዳዊ ይድናል ማለት ሳይሆን፣ እንደ ሕዝብና እንደ ብሔር (as a corporate entity)፣ አሁን ካለው የድንዛዜና የጥቂት ቅሬታዎች ብቻ መዳን ሁኔታ ወጥቶ፣ መጠነ ሰፊ የሆነ መንፈሳዊ መነቃቃትና ወደ ክርስቶስ መመለስ እንደሚኖር ያሳያል። ይህ መዳን የሚሆነው “የአሕዛብ ሙላት” (The full number of the Gentiles) ወደ መንግሥቱ ከገባ በኋላ፣ ከጌታ ዳግም ምጽአት ጋር ተያይዞ መሆኑን የብዙ ምሁራን (ሙ፣ ሽራይነር፣ ስቶት) ትንታኔ ያረጋግጣል።

ዳያክሮኒክ (Diachronic) ወይስ ሲንክሮኒክ (Synchronic) እይታ?

አንዳንድ ምሁራን “እስራኤል ሁሉ” የሚለውን ሐረግ ዳያክሮኒክ (Diachronic) በሆነ መንገድ ይረዱታል፤ ማለትም በዘመናት ሁሉ ታሪክ ውስጥ የነበሩ፣ ያሉ እና የሚኖሩ ሁሉም እስራኤላውያን ተደምረው የሚድኑበት ሂደት ነው ይላሉ። ነገር ግን የዳግላስ ሙ (Douglas Moo) እና የሌሎችም የቅርብ ጊዜ የትርጓሜ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ ሐረጉ ሲንክሮኒክ (Synchronic) የሆነ የዘመን ፍጻሜ ኹነትን ነው የሚያመለክተው። ይህም ማለት፣ በአንድ የተወሰነ የጊዜ መስመር ላይ (የአሕዛብ ሙላት ሲጠናቀቅ) በእስራኤል ብሔር ላይ የሚፈስ አጠቃላይ የመንፈስ ቅዱስ መነቃቃትና ማዳን ይሆናል ማለት ነው።

4. ተግባራዊ ትግበራ (Practical Application)

የሮሜ 11 ጥልቅ ስነ-መለኮታዊ ትምህርት በዕውቀት ብቻ የሚቀር ሳይሆን፣ ለቤተክርስቲያን የዕለት ተዕለት ሕይወት፣ ለመንፈሳዊ አቋም፣ እና ለወንጌል ተልዕኮ ጠንካራ ተግባራዊ መመሪያዎችን ይሰጣል።

ሀ. ትዕቢትንና መንፈሳዊ ኩራትን ማስወገድ

ጳውሎስ በሮም ለነበሩት አሕዛብ ክርስቲያኖች የሰጠው ትልቁ ማስጠንቀቂያ “በቅርንጫፎቹ ላይ አትኵራራ” የሚለው ነው። አሕዛብ የዳኑት በራሳቸው ጽድቅ፣ ብቃት፣ ወይም ከእስራኤል የተሻለ የሞራል ልዕልና ኖሯቸው አይደለም። የዳኑት ከእግዚአብሔር ሉዓላዊ ጸጋ የተነሳ፣ ከተፈጥሮ ውጪ በሆነ መንገድ (በምህረት) በመልካሙ የወይራ ዛፍ ላይ በመከተባቸው ብቻ ነው።

ዛሬም ቤተክርስቲያን ከማንኛውም ዓይነት ጸረ-ሴማዊነት (Anti-Semitism) ወይም “እኛ ብቻ ነን የተመረጥነው” ከሚል መንፈሳዊ ትዕቢት ራሷን መጠበቅ አለባት። የአይሁድ ሕዝብ በአለማመናቸው ምክንያት ቢሰናከሉም፣ የቃል ኪዳኑ ባለቤቶች (አብርሃም፣ ይስሐቅ፣ ያዕቆብ) ሥሮች መሆናቸውን አምኖ በመቀበል፣ በትዕቢት ሳይሆን እግዚአብሔርን በመፍራት መመላለስ ይገባል። ሥሩ እኛን ይሸከመናል እንጂ እኛ ሥሩን አንሸከምም የሚለው እውነት፣ በቤተክርስቲያን ውስጥ ጥልቅ ትሕትናን ሊፈጥር ይገባል።

ለ. በእግዚአብሔር የቃል ኪዳን ታማኝነት ላይ መታመን

“የእግዚአብሔር ስጦታና ጥሪ ጸጸት የለበትም” (ሮሜ 11፡29) የሚለው ቃል እጅግ ታላቅ መጽናኛ ነው። እግዚአብሔር በክርስቶስ ላላመኑትና በአሁኑ ሰዓት ወንጌልን ለሚቃወሙት ጠላቶቹ (የሥጋ እስራኤል) እንኳ ለአባቶቻቸው የገባውን የጸጋ ቃል ኪዳን የማያጥፍ፣ ወደፊትም ኃጢአታቸውን አስወግዶ የሚያድናቸው ታማኝ አምላክ ከሆነ፣ በክርስቶስ ደም ዋጋ ለተዋጀችው ቤተክርስቲያንማ የገባላትን ቃል እንዴት አብልጦ አይጠብቅ!። የሰው ልጆች ድነት በእነርሱ ፍጹምነት ላይ ሳይሆን፣ በእግዚአብሔር ታማኝነት ላይ የተመሠረተ ነው። የእግዚአብሔር ፍቅር በሰዎች ውድቀት ላይ የተመሠረተ ሳይሆን በራሱ ሉዓላዊ ምርጫ ላይ የተመሠረተ መሆኑን እንማራለን። የእስራኤል አለመጣል ለክርስቲያኖች የደህንነት ዋስትና (Eternal Security) ትልቅ ማረጋገጫ ነው።

ሐ. የወንጌል ስርጭት እና ቅንዓት መፍጠር

ጳውሎስ የሥጋ ዘመዶቹ የሆኑትን አይሁድን ለማዳን የነበረው ጥማት እጅግ ከፍተኛ ነበር (ሮሜ 9፡1-3፣ 10፡1)። የእርሱ የስብከተ ወንጌል ስልት አሕዛብን በማገልገል አይሁዶች እንዲቀኑና ወደ ክርስቶስ እንዲመጡ ማድረግ ነበር። ይህም ለዛሬዋ ቤተክርስቲያን ትልቅ ትምህርት ነው። የክርስቲያኖች የዕለት ተዕለት ሕይወት፣ የሚያሳዩት ፍቅር፣ እና ለእግዚአብሔር ያላቸው መታዘዝ ውብ ከመሆኑ የተነሳ፣ ወንጌልን ገና ያልተቀበሉ ሰዎች (በተለይም የአይሁድ ሕዝቦች) መንፈሳዊ ቅንዓት አድሮባቸው ወደ ጌታ እንዲመጡ የሚያነሳሳ መሆን አለበት። ክርስቲያኖች የአይሁድን ሕዝብ በመኮነንና በማግለል ሳይሆን፣ የእግዚአብሔርን ጸጋ በተግባር በማሳየት ወደ ክርስቶስ ሊስቧቸው ይገባል።

መ. አምልኮ እና አድናቆት (Doxology as the End of Theology)

የእግዚአብሔርን የድነት ዕቅድ (Salvation history)—አይሁድን መለየት፣ በአይሁድ ውድቀት አሕዛብን መጥራት፣ እና በአሕዛብ መዳን ደግሞ አይሁድን መመለስ—በምናጠናበት ጊዜ፣ የመጨረሻው ምላሻችን እንደ ጳውሎስ አምልኮ መሆን አለበት። ስነ-መለኮት ወደ አምልኮ (Doxology) ካላመራ የደረቀ ዕውቀት ብቻ ሆኖ ይቀራል። የሰዎች ኃጢአትና ክህደት እንኳ የእግዚአብሔርን ሉዓላዊ ዕቅድ ሊያደናቅፉ አይችሉም፤ ይልቁንም እግዚአብሔር የሰዎችን ውድቀት ራሱ ለዓለም መዳን መንገድ ያደርገዋል። የሰው ጥበብ ጫፍ ሲነካ፣ የእግዚአብሔር ጥበብ ግን ገና ይጀምራል። ስለዚህ ከእርሱ (እንደ ፈጣሪነቱ)፣ በእርሱ (እንደ አዳኝነቱና ጠባቂነቱ) እና ለእርሱ (እንደ መጨረሻ ግብነቱ) ለሆነው ጌታ ለዘላለም ክብርን መስጠት የክርስቲያናዊ ሕይወታችን መዘውር መሆን ይገባዋል።

ማጠቃለያ (Conclusion)

የሮሜ ምዕራፍ 11 የእግዚአብሔርን ምሕረት፣ ሉዓላዊነት፣ እና ቃል ኪዳን ጠባቂነት በጉልህ የሚያሳይ የሐዲስ ኪዳን ስነ-መለኮት ማዕከል ነው። ጳውሎስ በሮም ለነበሩትና በትዕቢት ለተነፉት አሕዛብ ክርስቲያኖች እንዳስረዳው፣ የአይሁድ የዘመናችን አለማመን የመጨረሻው የድነት ታሪክ ምዕራፍ አይደለም። እግዚአብሔር በረቀቀና በማይመረመር ጥበቡ “የአሕዛብን ሙላት” ወደ መንግሥቱ እያስገባ ሲሆን፣ ይህ የአሕዛብ የወንጌል ዘመን ሲጠናቀቅ ደግሞ “እስራኤልን ሁሉ” በመንፈሱ ኃይል በማዳን የድነት ታሪክን (Redemptive history) ወደ አስደናቂና ክብራማ ፍጻሜ ያደርሰዋል። ቤተክርስቲያን ይህንን ታላቅ መለኮታዊ ምሥጢር በጥልቀት በመረዳት፣ ከማንኛውም ዓይነት ትዕቢት ርቃ፣ ለወንጌል ሥራ ይበልጥ በመትጋት፣ እና የእግዚአብሔርን ጥልቅ ጥበብ በማድነቅና በማምለክ ልትመላለስ ይገባታል።